Najważniejsza w rejonie Częstochowy i zarazem najstarsza instytucja muzealna. Do najważniejszych jej obiektów wystawienniczych należą:

* Ratusz miejski - zabytkowy zespół budynków byłego ratusza, obecnie główna siedziba Muzeum
* Rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej w dzielnicy Raków - unikatowy rezerwat archeologiczny
* Muzeum Górnictwa Rud Żelaza
* Muzeum Haliny Poświatowskiej, częstochowskiej poetki